فردای بهتر (مصطفی تاجزاده)

📝📝📝روزی از روزهای روزگارِ سپری‌شده

✍🏻ابراهیم_سلطانی

✅محمد مجتهد شبستری، که حالا نود ساله شده، برای مصاحبه‌ای به دفتر «کیان» آمده بود. دفترِ مجله گرم بود. چند دقیقه که گذشت، شبستری عمامه را روی میز گذاشت، عبا را درآورد، بعد قبا را درآورد، بعد ژاکتِ نسبتاً ضخیمی را که زیر قبا بر تن داشت درآورد. بعد دوباره عمامه را بر سر گذاشت و قبا و عبا را بر تن کرد. گرمش شده بود و فقط می‌خواست ژاکت ضخیم را درآورد، اما برای رسیدن به این هدف، باید اول قبا و عبا و عمامه را کنار می‌زد. نگاهی به ما انداخت و با همان لحنِ ملایم و رسمیِ همیشگی، زیر لب، چیزی قریب به این مضمون گفت: «مردم وقتی گرم‌شان می‌شود، لباس‌های رویی را درمی‌آورند. ما آخوندها که گرم‌مان که می‌شود، باید لباسی را که زیر لباس‌های دیگر پنهان شده است، درآوریم.» خندید و ادامه داد: «ما آخوندها همه‌ی کارهامان برعکسِ مردمِ معمولی‌ست.»

✅حالا دیگر سال‌هاست که مجتهد شبستری لباسِ آخوندی نمی‌پوشد. کنار گذاشتنِ این لباس، اما، صرفاً تغییری در پوشش نیست؛ کنار گذاشتنِ یک نماد است، فاصله گرفتن از یک نهاد است. لباسِ روحانیت در تاریخِ ادیانِ نهادینه‌شده هرگز صرفاً پوششی برای تن نبوده است. نشانه‌ای بوده است برای تمایز، برای ترسیمِ مرزی میان روحانی و غیرروحانی، مرزی میان کسی که مدعیِ دانستنِ حقیقتِ مقدس است و مقلدی که برای فهمِ آن حقیقت باید به مجتهد رجوع کند. این لباس، به صاحب‌اش هویتی متمایز، منزلتی برتر و اقتداری نمادین می‌بخشد؛ حتی پیش از آنکه سخنی بگوید یا استدلالی عرضه کند. لباس، در این معنا، یک ادعاست: ادعای نزدیکیِ بیشتر به امرِ مقدس، برخورداری از مرجعیت در تفسیرِ حقیقت و گاه حقِ سخن گفتن به نامِ خدا. لباسِ روحانیت، اقتدارِ پنهانِ یک نهاد را به اقتداری مشهود تبدیل می‌کند: «من مجتهد هستم.» از همین رو، کنار گذاشتنِ چنین لباسی، معنایی فراتر از یک انتخابِ شخصی دارد: «من مجتهد نیستم.»

✅در روان‌شناسیِ اجتماعی، مفهومی هست به نامِ «ناهماهنگیِ شناختی» (Cognitive Dissonance). ناهماهنگی شناختی و وجودی یعنی ناسازگاری میانِ باورها و رفتارهای یک‌ فرد. این ناهماهنگی، تنش‌زاست. آدم‌ها معمولاً می‌کوشند این تنش را کاهش دهند: گاهی با تغییرِ باورهای‌شان، گاهی با توجیهِ رفتارهای‌شان، و گاهی با تغییرِ خودِ رفتار. مجتهد شبستری سال‌ها پیش از کنار گذاشتنِ لباسِ روحانیت، از بسیاری از مبانی و باورهای الهیاتِ سنتی و رسمی فاصله گرفته بود. فهمِ او از وحی، ایمان، متنِ مقدس و نسبتِ دین با حقیقت، دیگر با قرائتِ رسمیِ نهادِ روحانیت سازگار نبود. گویی میانِ آنچه می‌اندیشید و آنچه بر تن داشت، فاصله‌ای افتاده بود. کنار گذاشتنِ لباسِ روحانیت، انسانی‌ترین واکنش به چنین ناهماهنگیِ‌ِ وجودی‌ای بود.

✅من نمی‌دانم مجتهد شبستری هنگام کنار گذاشتنِ لباس روحانیت به چه می‌اندیشید. اما می‌دانم که گاهی برای وفادار ماندن به آنچه در درون تغییر کرده، باید چیزی در بیرون را هم تغییر داد.

@ThePleasureOftheText
@MostafaTajzadeh

📝📝📝بیانیه یا فتوا؟

✍🏻محمدابراهیم انصاری‌لاری/ معاون وزیر کشور دولت خاتمی

✅بیانیه‌ای که به نام مجلس خبرگان رهبری منتشر شده و خروج از ان‌پی‌تی و بازنگری در دکترین دفاعی کشور را «ضرورتی اجتناب‌ناپذیر» خوانده، پیش از آنکه از نظر محتوا نقدپذیر باشد، از نظر جایگاه صادرکننده‌اش محل تأمل است.

✅کار مجلس محترم خبرگان در این بیانیه به آن می‌ماند که انجمن فیزیک ایران بیانیه بدهد و درباره وجوب یا عدم وجوب روزه در روزهای گرم تابستان اظهار نظر کند.

✅اینجا با تناقضی جدی روبه‌رو هستیم. دکترین هسته‌ای جمهوری اسلامی بر پایه فتوای رهبر شهید انقلاب در حرمت سلاح هسته‌ای بنا شده است، فتوایی که ایشان بارها بر آن تأکید کردند و تا پایان بر آن ایستادند. شگفت آنکه نهادی که خود ایشان را برگزید و بیش از هر نهادی باید با مبانی فکری ایشان آشنا باشد، اکنون خواستار بازنگری در همان دکترین می‌شود.

✅صدور چنین بیانیه‌ای از نهادی کلیدی که نامش با رهبری گره خورده، به طرف مقابل این پیام را می‌دهد که حاکمیت در ایران یکپارچه نیست و هر تعهدی ممکن است فردا با بیانیه‌ای دیگر زیر سؤال برود. و این بیش از هر چیز به اعتبار دیپلماسی کشور آسیب می‌زند.
@sobhema_ir
@MostafaTajzadeh

✍🏻حسین قتیب

✅در سفر اخیرم به ایران، چیزی بیش از گرانی، فشار اقتصادی یا نارضایتی سیاسی توجهم را جلب کرد. آنچه بیشتر آزاردهنده بود، نوعی گسست در خود جامعه بود. احساس می‌کردم آدم‌ها فقط نظرهای متفاوت ندارند، بلکه گاهی در دو واقعیت متفاوت زندگی می‌کنند.

✅این را در گفت‌وگوهای روزمره می‌شد دید. در تاکسی، مهمانی، مطب، فروشگاه و جمع‌های خانوادگی. یک اتفاق واحد برای دو نفر می‌توانست دو معنای کاملاً متضاد داشته باشد. نه فقط در تحلیل آن اتفاق، بلکه حتی در این‌که اصلاً چه اتفاقی افتاده است. منابع خبری متفاوت، شبکه‌های اجتماعی متفاوت و سال‌ها زندگی در حباب‌های شناختی متفاوت، کم‌کم چیزی را از بین برده که هر جامعه‌ای برای ادامه حیات به آن نیاز دارد: حداقلی از واقعیت مشترک.

✅به نظرم بخش مهمی از این وضعیت محصول فرایندی است که از اواخر دهه ۱۳۹۰، و به‌ویژه پس از ۱۳۹۶، شدت گرفت. خالص‌سازی سیاسی و بسته‌تر شدن فضای رسمی فقط نیروهای سیاسی را حذف نکرد. مهم‌تر از آن، بخش بزرگی از نیروهای واسط را از میان برد. کسانی که می‌توانستند بین حکومت و جامعه، میان اعتراض و سیاست رسمی، و میان دو سوی شکاف اجتماعی نقش میانجی داشته باشند، به‌تدریج ضعیف یا حذف شدند.

✅نتیجه این نبود که جامعه یکدست‌تر شود. درست برعکس، جامعه رادیکال‌تر شد.
وقتی راه سیاست میانه بسته می‌شود، میانه جامعه هم به‌تدریج ضعیف می‌شود. آدم‌ها احساس می‌کنند انتخابی جز قرار گرفتن در یکی از دو سوی منازعه ندارند. زبان سیاست هم تغییر می‌کند. مخالف دیگر کسی نیست که اشتباه فکر می‌کند، بلکه کسی است که باید از سر راه کنار برود. از یک طرف، بخشی از حکومت جامعه ناراضی را مسئله امنیتی می‌بیند. از طرف دیگر، بخشی از مخالفان نیز هرکس را که با روایت حداکثری آنان همراه نباشد، مدافع وضع موجود، مزدور یا بخشی از مسئله تلقی می‌کنند.

✅اما آنچه در این سفر برایم حتی مهم‌تر بود، نقش رسانه بود. سال‌هاست درباره اثر رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور مانند اینترنشال و شبکه‌های اجتماعی صحبت می‌شود، اما وقتی مدتی در ایران زندگی می‌کنی، اثر آن را در مقیاسی متفاوت می‌بینی. رسانه دیگر فقط خبر منتقل نمی‌کند. واقعیت اجتماعی تولید می‌کند.

✅گروهی از مردم تقریباً تمام ایران را از خلال مجموعه‌ای از تصاویر شکست، سرکوب، فروپاشی، مهاجرت و نفرت می‌بینند. در سوی دیگر، رسانه رسمی تصویری می‌سازد که در آن بخش بزرگی از بحران‌های واقعی جامعه یا دیده نمی‌شود یا محصول دشمن معرفی می‌شود. میان این دو تصویر، خود ایران، با همه پیچیدگی و تناقضش، گم می‌شود.

✅شبکه‌های اجتماعی این وضعیت را شدیدتر کرده‌اند. الگوریتم‌ها از آرامش تغذیه نمی‌کنند. خشم، تحقیر، ترس و نفرت بیشتر دیده می‌شود و بیشتر دست‌به‌دست می‌شود. روایت معتدل جذابیت کمتری دارد. کسی که بگوید واقعیت پیچیده‌تر از این دو تصویر است، اغلب از هر دو طرف متهم می‌شود.

✅در این سفر بیش از گذشته به این فکر کردم که شاید خطر اصلی برای ایران فقط failed state نباشد. شاید خطر عمیق‌تر، چیزی باشد که می‌توان آن را failed society نامید.
جامعه شکست‌خورده لزوماً جامعه‌ای نیست که دولت در آن فروپاشیده باشد. ممکن است دولت همچنان اداره، ارتش، پلیس، وزارتخانه و قدرت تصمیم‌گیری داشته باشد، اما جامعه به‌تدریج توان گفت‌وگو، اعتماد و همکاری را از دست بدهد. شهروندان دیگر خود را اعضای یک جامعه سیاسی مشترک نبینند، بلکه گروه‌هایی ببینند که آینده یکی فقط با شکست دیگری ممکن است.

✅نشانه‌های این وضعیت را در ایران امروز می‌توان دید. حتی درباره جنگ، امنیت ملی، تمامیت ارضی یا مداخله خارجی نیز توافقی که زمانی بدیهی به نظر می‌رسید، دیگر همیشه بدیهی نیست. گروهی ممکن است از ضربه خوردن بخشی از ساختار کشور خوشحال شود، چون آن ساختار را نه متعلق به ایران بلکه متعلق به رقیب سیاسی خود می‌بیند. در سوی دیگر نیز ممکن است هر انتقاد داخلی در شرایط بحران به خیانت تعبیر شود.
این دقیقاً نقطه خطرناک ماجراست.

✅کشوری می‌تواند بحران اقتصادی را پشت سر بگذارد. حتی نهادهای سیاسی ناکارآمد را می‌توان اصلاح کرد. اما اگر جامعه‌ای اعتماد متقابل و احساس سرنوشت مشترک خود را از دست بدهد، بازسازی آن بسیار دشوارتر است.
آنچه من در این سفر دیدم هنوز یک جامعه فروپاشیده نبود. ایران همچنان پر از روابط خانوادگی، دوستی، شوخی، زندگی روزمره، کمک متقابل و نوعی سرسختی اجتماعی است که بارها در تاریخش آن را نجات داده است. اما در زیر این زندگی روزمره، شکافی در حال عمیق شدن است.

✅شکافی که فقط میان حکومت و مردم نیست.
میان خود مردم است.
و شاید خطرناک‌ترین مرحله زمانی آغاز شود که ایرانیان دیگر نه حکومت، نه دشمن خارجی، بلکه یکدیگر را بزرگ‌ترین مانع آینده ایران تصور کنند.
@MostafaTajzadeh