وقت تماشا

🔘 هنرمند شکست‌خورده، منتقد انتقام‌جو

آقای تایکا وای‌تی‌تی (بازیگر و فیلم‌ساز نیوزیلندی) که در سال ۲۰۱۹ فیلم جوجو ربیت را ساخته بود و امسال کلارا و خورشید را بر مبنای رمان کازوئو ایشی‌گورو نوشته و کارگردانی کرده، بعد از دلخوری بابت نقدهای منفی درباره‌ی فیلمش، گفته منتقدها آدم‌هایی افسرده‌اند که چون به رؤیای‌شان برای هنرمندشدن نرسیده‌اند رفته‌اند منتقد شده‌اند.

فیلم‌ساز می‌تواند فیلم بد بسازد، فراوان فیلم بد بسازد تا بالأخره یاد بگیرد چه اشتباه‌هایی را مرتکب نشود، ولی «هنرمندی» که بعد از چند دهه و بلکه چند قرن، هنوز وقتی می‌خواهد متلک نثار منتقدان کند تنها چیزی که به ذهنش می‌رسد ایده‌ی تاریخ‌ مصرف گذشته و پیش‌پا‌افتاده‌ی «انتقام‌جو شدن منتقد بابت این‌که خودش نتوانسته هنرمند شود» است، یعنی از حدأقل بهره‌ی هوشی برخوردار نیست.

شکی نیست منتقد ناشی، بی‌سواد و خودشیفته داریم، به همان تعداد که فیلم‌ساز نابلد و فرصت‌طلب داریم. تردیدی نیست تعدادی از فیلم‌های محبوب منتقدان در دهه‌های گذشته، امروز ارزش یک بار تماشا هم ندارد و بر عکس، فیلم‌هایی که منتقدان آن زمان درک نکرده‌اند امروز می‌درخشند. این هم قطعی است که تاریخ آینده‌ی سینما بر مبنای امتیازدهی متااسکور و راتن تومیتوز نوشته نخواهد شد. همان‌طور که بر مبنای جایزه‌ی جشنواره‌ها یا فروش فیلم‌ها نوشته نخواهد شد.
اما پنهان‌شدن فیلم‌ساز شکست‌خورده پشت این ایده که منتقد هم هنرمندی شکست‌خورده است، استدلال ساده‌لوحانه‌ای است که در گذر زمان مستهلک شده و برای هیچ سینماگری نمی‌تواند التیام‌بخش باشد.

منتقد اگر منتقد باشد کنار هنرمند ایستاده، همتای اوست نه سایه‌ی او. این را اسکار وایلد (که هنرمندی شکست‌خورده نبود) در مقاله‌ی «منتقد به‌مثابه‌ی هنرمند» بهتر از همه شرح داده:
نقد فعالیتی خلاقانه است. نقد هم آفریننده است و هم مستقل. نقد آفرینشی در دل یک آفرینش دیگر است. برای منتقد، اثر هنری صرفاً پیشنهادی است برای آفرینش اثری تازه از آن خود؛ اثری که لزوماً نباید شباهت آشکاری به موضوعی داشته باشد که مورد نقد قرار می‌دهد.
توانایی انتقادی است که فرم‌های تازه را ابداع می‌کند. هر مکتب تازه‌ای که پدیدار می‌شود و هر قالب تازه‌ای را که هنر برای کار خود به دست می‌آورد مدیون توانایی انتقادی است.

به خوبی می‌دانم این جملات نمی‌تواند توصیف هر مهملی باشد که این روزها به اسم «نقد» منتشر می‌شود (خصوصاً نقدهای ماشینی تولیدشده در چت‌جی‌پی‌تی و شرکا) ولی گروهی از «هنرمندان» امروز هم بدبختانه چیزی جز نسخه‌های متحرک هوش مصنوعی به نظر نمی‌رسند.

پی‌نوشت: هر کارگردان سینما که امروز جرأت پیدا می‌کند به خودش بگوید «هنرمند» مدیون تلاش گروهی منتقد جوان است که در دهه‌ی ۱۹۵۰ زمینه‌ی شکل‌گیری «تئوری مؤلف» را مهیا کردند تا کارگردان یک فیلم در مقام خالق آن فیلم به رسمیت شناخته شود، به‌قول ژان‌لوک گدار اجازه‌ی ورود به «معبد تاریخ هنر» پیدا کند. اگر آن منتقدها نبودند و تئوری مؤلف به ثمر نرسیده بود امروز کارگردان‌ها نمی‌گفتند «سینمای من» و «آثار من.»

@hoseinmoazezinia

🔘 فیلم‌های ۲۰۲۶

توپ سیاه (به‌کارگردانی مشترک خاویر کالوو و خاویر آمبروسی) که جایزه‌ی بهترین کارگردانی جشنواره‌ی کن و جایزه‌ی فیلم منتخب تماشاگران جشنواره‌ی تورنتو را دریافت کرده، در سه دوره از تاریخ اسپانیا می‌گذرد و درباره‌ی پیکارهای سیاسی، عشق‌ها و نفرت‌های انسانی، جدال نسل‌ها و میراث ناخوشایند خانوادگی، عشق‌های به‌ثمررسیده و عشق‌های سرکوب‌شده، نفرت‌ورزی کلامی و نفرت‌ورزی جسمانی، تأثیر دیروز بر امروز و اهمیت کشف حقیقت در زندگی امروز، باقی ماندن رد خشونت عریان بر ذهن و جسم و هراس‌های امروزی، و البته سرکوب هم‌جنس‌گرایی در گذشته و امروز است.

فیلم بسیار بلندپرواز و جاه‌طلب است، می‌خواهد درباره‌ی همه‌ی این‌ها و چند چیز دیگر حرف‌هایی بزند، بدون محدود ماندن به روایت خطی، میان داستان کارلوس در ۱۹۳۲، داستان سباستین و رافائل در ۱۹۳۷ و داستان آلبرتو و مادرش در ۲۰۱۷ برود و بیاید، وسط همه‌ی این‌ها به نمایشنامه‌ی چهارصفحه‌ای باقی‌مانده از فدریکو گارسیا لورکا هم رسیدگی کند.

قرار است هم به عواقب تلخ هم‌جنس‌گراهراسی فکر کنیم، هم به انواع سرکوب‌ها و خشونت‌های دیگر که آدم‌ها را در طول تاریخ قربانی کرده و می‌کند. قرار است هم ناظر جنازه‌های متلاشی‌شده در نماهای بلند بدون قطع باشیم هم شاهد ترجمه‌ی تصویری لطافت شعرهای لورکا.

راستش من از پس هضم و دریافت کل این‌ها برنیامدم و بریدم! تفاوتی وجود دارد میان فیلمی که وسط ازدحام مواد و مصالح می‌تواند به وحدت برسد و خودش را جمع و جور کند، با فیلمی که زیادی شلوغ می‌کند تا ما را قانع کند باید تحسین‌اش کنیم بابت عرضه‌ی «این همه» دست‌مایه‌های متنوع و عمیق.

⭐️ امتیاز از ۵ ستاره: ۲

@hoseinmoazezinia

🔘 فیلم‌های ۲۰۲۶

دومین فیلم بلند کارگردان ۶۰ساله‌ی آمریکایی لنس همر درباره‌ی وضعیت دشوار خانواده‌ای است که مجبور به مهاجرت موقت از نیوکاسل به لندن شده تا راه‌حلی برای کنترل عواقب شدت گرفتن آلزایمر مادربزرگ پیدا شود.
ساختمان فیلم بر مبنای مقایسه میان دو زوج پیش می‌رود: پیرمرد و پیرزنی که به خاطرات گذشته چنگ می‌زنند، با مکیدن حدأقل نشانه‌های حیات خودشان را به زندگی متصل نگه می‌دارند، پسر و دختر نوجوانی که تازه شروع کرده‌اند به خاطره ساختن و در آغوش کشیدن لذت‌های زندگی. در این مسیر «جسم» و پیکر انسانی اهمیت پیدا می‌کند، اتصالش به ذهن، فرمان‌بری یا نافرمانی بدن از ذهن، هم‌چنین مقایسه‌اش با نشانه‌های حیات در اشیا و اجسام، در طبیعت، در خیابان‌ها و ریل‌ها، اتومبیل‌ها و قطارها...

فیلم با پیروی از علاقه‌مندی پیرمرد و پیرزن به موسیقی و نقاشی شروع به ساختن میزانسن‌هایی نامتعارف می‌کند، قاب‌هایی که نیمه‌ی بالایی‌شان همیشه خالی است، و ترکیب‌بندی‌هایی که آدم‌ها را درون اشیا و فضا گم می‌کند. گاهی از تابلوهای طبیعت بی‌جان حرکت می‌کند به قاب‌هایی از کاراکترها، مرز میان نقاشی و عکاسی را حذف می‌کند. ریتم فیلم آرام است، از الگوهای رایج مثل شات و ریورس‌شات کمتر استفاده می‌شود تا نمای درشت صورت آدم‌ها موقع دیالوگ‌گویی روی پرده بماند و تماشای‌شان کنیم.

مقایسه میان پدربزرگ/مادربزرگ با دختر و پسر نوجوان منطق تمام جزئیات سکانس افتتاحیه و اختتامیه را شکل می‌دهد، از وسایلی که در صحنه می‌بینیم تا آن‌چه از بدن جاری می‌شود. مادری که پیونددهنده‌ی همه‌ی این‌هاست (ژولیت بینوش) از طرفی خارج از این چرخه است و از سوی دیگر عامل اصلی تمام رخدادها.

⭐️ امتیاز از ۵ ستاره: ۳ و نیم

@hoseinmoazezinia