Anatomiya.uz | Tibbiy ta‘lim

📌 Jigar (lot. hepar)

Organizmdagi eng yirik bez; katta yoşdagi odamda vazni taxminan 1,5 kg. Qorin böşliğining yuqori qismida — asosan öng qovurğa osti sohasida, qisman qorin usti va çap qovurğa osti sohalarida joylaşadi. Öt işlab çiqaradi, moddalar almaşinuvi va zararsizlantirişda markaziy örin tutadi.

✅ Yuzalari va bölaklari:

• diafragma yuzasi (facies diaphragmatica) — qavariq; öroqsimon boylam (lig. falciforme hepatis) uni öng va çap bölakka ajratadi;
• visseral yuza (facies visceralis) — pastga va orqaga qaragan; ikki sagittal va bitta köndalang egat «H» harfiga öxşaş şakl hosil qiladi;
• köndalang egat — jigar darvozasi (porta hepatis); undan oldda — kvadrat bölak (lobus quadratus), orqada — dumli bölak (lobus caudatus);
• öng sagittal egatda — oldda öt pufagi çuqurçasi, orqada pastki kovak vena egati; çap egatda — jigarning yumaloq boylami (lig. teres hepatis) va venoz boylam (lig. venosum).

✅ Jigar darvozasi:

• kiradi: darvoza venasi (v. portae hepatis), xususiy jigar arteriyasi (a. hepatica propria), nervlar;
• çiqadi: umumiy jigar yöli (ductus hepaticus communis), limfa tomirlari.

✅ Qon bilan ta’minlaniși va innervatsiyasi:

• jigarga keladigan qonning taxminan 75% i darvoza venasi orqali (me’da-içak yöli va taloqdan), 25% i kislorodga boy arterial qon — jigar arteriyasi orqali keladi;
• qon jigar venalari (vv. hepaticae) orqali töğridan-töğri pastki kovak venaga (v. cava inferior) quyiladi;
• innervatsiya — jigar çigali (plexus hepaticus): simpatik tolalar qorin çigalidan, parasimpatik tolalar adaşgan nervdan; kapsula va qorinpardaga öng diafragma nervi (n. phrenicus) tolalari ham boradi.

✅ Qorinparda va boylamlar:

Jigar qorinparda bilan mezoperitoneal qoplangan: orqa yuzasida qorinpardasiz yalanğoç maydon (area nuda) bor. Toj boylam (lig. coronarium) va öng, çap uçburçak boylamlar (ligg. triangularia) jigarni diafragmaga biriktiradi.

✅ Klinik ahamiyati:

Jigar funksional jihatdan 8 ta segmentga bölinadi (Kuino böyiça) — har birining öz darvoza venasi, arteriya va öt yöli tarmoği bor; şu tufayli jigarning bir qismini segmentar rezeksiya qiliş mumkin. Jigar kapsulasi taranglaşganda oğriq diafragma nervi orqali öng yelkaga berilişi mumkin.

Eslab qoling: darvozada «vena va arteriya — kiradi, öt yöli — çiqadi». Yumaloq boylam — homila kindik venasining, venoz boylam — venoz yölning (ductus venosus) qoldiği.

Rasm: Gray's Anatomy (Wikimedia Commons)

━━━━━━━━━━━━━━━━
Anatomiya biz bilan oson:

✅ T.ME/ANATOMIYA_UZ

🦵 Katta boldir nervi (lot. n. tibialis)

Quymiç nervining (n. ischiadicus) yirikroq oxirgi tarmoği; tolalari L4–S3 segmentlaridan keladi. Boldirning orqa guruh muşaklarini va oyoq tagini (planta) innervatsiya qiladi.

✅ Yöli:

• taqim osti çuqurçasining (fossa poplitea) yuqori burçagida quymiç nervidan ajraladi va çuqurça örtasidan vertikal pastga tuşadi — bu yerda taqim osti arteriyasi va venasidan yuzaroq yotadi;
• boldirda kambalasimon muşakning payli ravoği (arcus tendineus m. solei) ostidan ötib, orqa katta boldir arteriyasi bilan birga muşaklarning yuzaki va çuqur qavatlari orasida pastga yöl oladi;
• içki töpiq (malleolus medialis) orqasidan, bükuvçilar tutqiçi (retinaculum musculorum flexorum) ostidagi töpiq kanali (canalis malleolaris) orqali ötadi;
• şu yerda ikki oxirgi tarmoqqa bölinadi: oyoq tagining medial va lateral nervlari (nn. plantares medialis et lateralis).

✅ Tarmoqlari va innervatsiyasi:

• boldirning medial teri nervi (n. cutaneus surae medialis) — kiçik boldir nervining birlaştiruvçi tarmoği bilan qöşilib, boldir nervini (n. suralis) hosil qiladi;
• muşak tarmoqlari — boldirning orqa guruhi: boldirning uç boşli muşagi (m. triceps surae), m. plantaris, taqim osti muşagi (m. popliteus), orqa katta boldir muşagi (m. tibialis posterior), barmoqlarning uzun bükuvçi muşagi (m. flexor digitorum longus), boş barmoqning uzun bükuvçi muşagi (m. flexor hallucis longus);
• tovonning medial tarmoqlari (rr. calcanei mediales) — tovon terisi;
• oyoq tagi nervlari — oyoq panjasining kalta muşaklari va oyoq tagi terisi.
Vazifasi: oyoq panjasini tag tomonga bükiş (plantar fleksiya), içkariga buriş (inversiya), barmoqlarni bükiş.

✅ Klinik ahamiyati:

Taqim osti sohasida şikastlansa, oyoq panjasi va barmoqlarning tag tomonga bükilişi yöqoladi: bemor oyoq uçida tura olmaydi, panja orqaga bükilgan holatda qoladi — «tovon panja» (pes calcaneus); oyoq tagida sezgi pasayadi. Nerv bükuvçilar tutqiçi ostida ezilsa — töpiq kanali (tarzal tunnel) sindromi: oyoq tagida kuydiruvçi oğriq va uvişiş.

Eslab qoling: töpiq kanalidagi tuzilmalar (oldindan orqaga) — «Tom, Dick And Very Nervous Harry»: Tibialis posterior, flexor Digitorum longus, Arteria, Vena, Nervus tibialis, flexor Hallucis longus. «Katta boldir nervi — panjani yerga bosadi, kiçik boldir nervi — yuqoriga kötaradi».

Rasm: Gray's Anatomy (Wikimedia Commons)

━━━━━━━━━━━━━━━━
Anatomiya biz bilan oson:

✅ T.ME/ANATOMIYA_UZ

🫁 Kekirdak (lot. trachea)

Hiqildoqning davomi bölgan, havoni bronxlarga ötkazuvçi naysimon a’zo. Katta yoşdagi odamda uzunligi taxminan 10–13 sm. Böyin va kökrak qismlariga bölinadi.

✅ Çegaralari:

• yuqorida — uzuksimon toğayning (cartilago cricoidea) pastki çekkasidan, C6 umurtqasi sathida boşlanadi;
• pastda — tös burçagi (angulus sterni) sathida, taxminan T4–T5 umurtqalari roparasida öng va çap boş bronxlarga bölinadi (bifurcatio tracheae); bölingan joyning içki tomonidagi qirra — karina (carina tracheae).

✅ Tuzilişi:

• devori 16–20 ta taqasimon (orqasi oçiq) gialin toğay halqalaridan (cartilagines tracheales) iborat — ular kekirdakni puçayib qolişdan saqlaydi;
• orqa devori toğaysiz — parda qism (paries membranaceus); unda kekirdak muşagi (m. trachealis) bor;
• içki yuzasi hilpillovçi epiteliyli şilliq parda bilan qoplangan.

✅ Qöşnilari:

• böyin qismida: oldda — qalqonsimon bez böyinçasi (II–IV halqalar ustida); yon tomonlarda — qalqonsimon bez bölaklari va umumiy uyqu arteriyalari; orqada — qizilöngaç; kekirdak va qizilöngaç orasidagi egatda — qaytuvçi hiqildoq nervlari (nn. laryngei recurrentes);
• kökrak qismida: oldda — yelka-boş poyasi (truncus brachiocephalicus), çap yelka-boş venasi va aorta ravoği; çapda — aorta ravoği; öngda — toq vena (v. azygos) ravoği; orqada — qizilöngaç.

✅ Qon bilan ta’minlaniși va innervatsiyasi:

• böyin qismi — pastki qalqonsimon bez arteriyalari (aa. thyroideae inferiores) tarmoqlari;
• kökrak qismi — bronx arteriyalari (rr. bronchiales);
• parasimpatik tolalar — adaşgan nerv (n. vagus) tarmoqlari, asosan qaytuvçi hiqildoq nervlari orqali;
• simpatik tolalar — simpatik stvol tugunlaridan.

✅ Klinik ahamiyati:

Öng boş bronx çapga nisbatan kalta, keng va tikroq joylaşgan — şuning uçun nafas yöllariga tuşgan yot jismlar köpinça öng bronxga kiradi. Traxeostomiya qilinganda qalqonsimon bez böyinçasi va qaytuvçi hiqildoq nervlarining joylaşuvi hisobga olinadi.

Eslab qoling: «C6 dan boşlanadi — tös burçagida bölinadi». Yot jism yöli: «öngga — tikka va keng».

Rasm: Gray's Anatomy (Wikimedia Commons)

━━━━━━━━━━━━━━━━
Anatomiya biz bilan oson:

✅ T.ME/ANATOMIYA_UZ