تاریخ و تمدن طلایی اسلام

آیا اروپاییان اولین کسانی بودند که به شباهت زبان ها و زبانشناسی تطبیقی پرداختد؟

خیلی از غرب گریان معتقدند بوکس‌ هورن Marcus Zuerius van Boxhorn,) 1612–1653)، در قرن هفدهم میلادی اولین کسی بود که به زبانشناسی تطبیقی اشاره کرده در صورتی که دانشمندان مسلمان خیلی پیش تر این موضوع رو تحلیل و بررسی کردند

در بررسی تاریخ زبان‌شناسی تطبیقی، نباید نقطه آغاز مطالعات مربوط به شباهت و خویشاوندی زبان‌ ها را صرفاً به اروپای قرن هفدهم و هجدهم محدود کرد. در سنت علمی تمدن اسلامی، به‌ویژه میان لغویان، نحویان و دانشمندان مسلمان، قرن‌ها پیش از ظهور زبان‌شناسی تطبیقی مدرن، مطالعاتی درباره شباهت‌های واژگانی، آوایی، صرفی و ساختاری زبان‌های عربی، عبری، آرامی و سریانی انجام شده بود.

نکته مهم این است که برخی از این مطالعات صرفاً به مشاهده چند واژه مشابه محدود نمی‌شدند، بلکه از مقایسه زبان‌ها برای شناخت ریشه واژگان، توضیح ساختارهای دستوری و بررسی روابط میان صورت‌های زبانی استفاده می‌کردند.

📒پیشینه زبان‌شناسی تطبیقی در تمدن اسلامی؛ از خلیل بن احمد تا ابن قریش

۱. خلیل بن احمد فراهیدی؛ قرن هشتم میلادی

خلیل بن احمد فراهیدی (درگذشته حدود ۱۷۵ هجری قمری / ۷۹۱ میلادی)، از مهم‌ترین چهره‌های تاریخ زبان‌شناسی عربی و مؤلف اثر مشهور #کتاب_العین، از نخستین دانشمندانی بود که مطالعات لغوی را با رویکردی نظام‌مند توسعه داد.

اهمیت خلیل تنها در تدوین فرهنگ لغت عربی نبود. او به ساختار آوایی واژگان، مخارج حروف، ریشه‌ها، اشتقاق و ارتباط میان صورت‌های مختلف کلمات توجه داشت.
در پژوهشی با عنوان:«بذور الدراسات اللغوية المقارنة عند الخليل بن أحمد الفراهيدي»
نوشته دکتر محمد خالد الرهاوی، از دانشگاه قطر، تلاش شده است با بررسی شواهد و گزارش‌های کتاب العین، نشانه‌های مطالعات تطبیقی در آثار خلیل شناسایی شود.

این پژوهش مقایسه‌های منسوب به خلیل را در دو حوزه بررسی می‌کند:

الف) مقایسه عربی با زبان‌های غیرسامی:

فارسی
رومی
قبطی
ارمنی

ب) مقایسه عربی با زبان‌های سامی:

عبری
نبطی
سریانی

اهمیت این پژوهش در آن است که نشان می‌دهد در سنت لغوی قرن هشتم میلادی، توجه به زبان‌های دیگر و مقایسه آنها با عربی سابقه داشته است.

۲.ابن قریش؛ مقایسه مستقیم عربی، عبری و آرامی

یکی از مهم‌ترین نمونه‌های تاریخی در این زمینه، یهودا بن قریش (Judah Ibn Quraysh)، دانشمند یهودی شمال آفریقا در قرن دهم میلادی است.

او رساله‌ای مشهور به نام الرسالة نوشت که از آثار بسیار مهم در تاریخ مطالعات تطبیقی زبان‌های سامی محسوب می‌شود.هدف او مقابله با کسانی بود که اهمیت زبان آرامی را برای فهم متون عبری نادیده می‌گرفتند.
رساله او سه بخش مهم داشت:

۱. مقایسه عبری کتاب مقدس با آرامی.
۲. مقایسه عبری میشنا و تلمود با آرامی.
۳. مقایسه عبری با عربی.

او برای توضیح واژگان دشوار عبری، از صورت‌های مشابه در عربی و آرامی استفاده می‌کرد.این کار از نظر روش‌شناختی بسیار مهم است؛ زیرا زبان دیگر را نه صرفاً به‌عنوان زبانی بیگانه، بلکه به‌عنوان ابزاری برای فهم تاریخی و لغوی زبان مورد مطالعه به کار می‌گرفت.

۳.ابن جنی؛ نظریه اشتقاق و روابط ساختاری واژگان

ابن جنی (درگذشته ۳۹۲ هجری قمری / ۱۰۰۲ میلادی)، از برجسته‌ترین نظریه‌پردازان زبان‌شناسی در تمدن اسلامی است.کتاب الخصائص او از آثار مهم در فلسفه زبان، اشتقاق، آواشناسی و نظریه‌های مربوط به منشأ زبان است.ابن جنی در بحث اشتقاق کبیر، به ارتباط میان صورت‌هایی می‌پردازد که از جابه‌جایی ترتیب حروف یک ریشه حاصل می‌شوند و در برخی موارد معنای مشترکی دارند.

۴.ابن حزم اندلسی (۳۸۴ تا ۴۵۶ق)

ابن حزم در کتاب الإحکام فی أصول الأحکام درباره زبان‌ها و خاستگاه آنها بحث می‌کند.
او به ارتباط میان سه زبان عربی، عبری و سریانی توجه نشان می‌دهد.


در بخشی از مباحث او، این دیدگاه مطرح می‌شود که:

زبان‌های عربی، عبری و سریانی در اصل به یک زبان بازمی‌گردند و تفاوت‌های آنها در طول زمان و بر اثر تغییرات زبانی و جغرافیایی پدید آمده است.

ابن حزم حتی سریانی را اصل عربی و عبری معرفی می‌کند.این نکته بسیار مهم است؛ زیرا برخلاف بسیاری از لغویانی که صرفاً واژگان مشابه را کنار یکدیگر قرار می‌دادند، ابن حزم درباره منشأ مشترک این زبان‌ها نظریه‌ای صریح مطرح می‌کند.

۵.ابومنصور موهوب بن احمد جوالیقی (۴۶۵ تا ۵۴۰ق)

جوالیقی در کتاب مشهور المعرّب من الکلام الأعجمی به بررسی واژگان غیرعربی واردشده به عربی پرداخت.

او واژگان فارسی، رومی، سریانی و دیگر زبان‌ها را بررسی می‌کرد و درباره چگونگی ورود و تغییر صورت آنها در عربی بحث داشت.

ابن سیده مرسی (۳۹۸ تا ۴۵۸ق)

ابن سیده، مؤلف دو اثر مهم المحکم والمحیط الأعظم و المخصص، از برجسته‌ترین لغویان اندلس بود.

ادامه دارد..


@tamadone_islami
@tamadone_arab

📜 زبان‌شناسی تطبیقی در تمدن اسلامی؛ قرن‌ها پیش از زبان‌شناسی مدرن

مطالعه شباهت و ارتباط میان زبان‌ها، برخلاف تصور رایج، صرفاً محصول پژوهش‌های اروپایی در قرون هفدهم تا نوزدهم میلادی نیست. در تمدن اسلامی، قرن‌ها پیش از شکل‌گیری زبان‌شناسی تطبیقی مدرن، دانشمندان مسلمان و دیگر پژوهشگران جهان اسلام به بررسی شباهت‌های واژگانی، آوایی، صرفی و دستوری زبان‌ها پرداخته بودند.

درحالی‌که مارکوس بوکس‌هورن در قرن هفدهم از پیشگامان طرح فرضیه خویشاوندی زبان‌های هندواروپایی بود، سنت مقایسه زبان‌های سامی در جهان اسلام و محیط علمی عربی‌زبان، سابقه‌ای چندصدساله داشت.

@tamadone_islami
@tamadone_arab

🤝بازگشت به وحدت فراموش‌شده: عبور از مرزهای ساختگی استعمار

قبل از استعمار اروپاییان در خاورمیانه کسی به نژاد و ملیت اهمیتی نمیداد وقتش رسیده دوباره یادمان بیاید ما با هم میتوانیم از زیر بار این ظلم و ستم خارج شویم.

@tamadone_islami